Over het festivalthema

0000000Het thema van het Wintertuinfestival 2016 is echtheid binnen en buiten de literatuur. Wat is het belang van literaire fictie? Waarom schrijven we en vertellen we elkaar verhalen die niet waargebeurd zijn? Fictie vraagt om verbeelding van de lezer. Het is een andere benadering van de wereld dan de wetenschappelijke of journalistieke. Identificatie met een ander, je verplaatsen in het andere: dat zijn kwaliteiten van fictie. Je kunt zelfs zeggen dat de waarheid in fictie vaak dichterbij is dan in de werkelijkheid.

De laatste decennia heeft er in de literatuur een verschuiving plaatsgevonden van fictie naar non-fictie. Het aandeel literaire non-fictie in het totale boekenaanbod is fors toegenomen. Ook krijgen steeds meer literaire werken met nadruk het stempel ‘autobiografisch’. De populariteit van verhalen die waargebeurd zijn groeit. Dat is te zien aan het succes van de boeken van Joris Luyendijk, David Van Reybrouck en Karl Ove Knausgård en aan de toekenning van de Nobelprijs voor Literatuur aan de non-fictieschrijver Svetlana Aleksijevitsj.

Dezelfde tendens speelt ook buiten de letteren: in de beeldende kunst staan thema’s als ambacht en geschiedenis centraal; in de podiumkunsten is documentaire-theater een groeiend genre; in de bioscoop en ook via streamingkanalen zijn de cinematografische documentaire en de bio-pic succesvoller dan ooit. Bovendien is het inmiddels gemeengoed geworden om literaire technieken, eerder vooral gebruikt in fictieve verhalen, in te zetten bij het opkomende genre van de journalistieke longread.

De positie van fictie ten opzichte van de feiten lijkt veranderd. In de kunst stond de verbeelding lange tijd ver boven de platte werkelijkheid. “Echt gebeurd is geen excuus,” schreef Gerard Reve. Mark Twain zei: “Never let the truth get in the way of a good story.”

Het zijn uitspraken die gedateerd aanvoelen. Alsof we de wereld niet langer willen kennen en duiden door middel van verzonnen verhalen, maar eerder door het vertellen van ‘het echte verhaal’. Is er een nieuwe tijd aangebroken? Was de 20ste eeuw in de kunst, de politiek en de wetenschap de tijd van de Grote Verhalen, en is de 21ste de eeuw van de non-fictie? Waar komt het nieuwe verlangen naar echtheid vandaan? Waarom is de werkelijkheid zo populair? En whatever happened to de verbeelding?